Genealogie

Uit GeneaWiki Familiekunde Brussel
Ga naar: navigatie, zoeken

Genealogie, sibbekunde of stamboomonderzoek is een discipline van de geschiedkunde die zich bezighoudt met voorouderlijk onderzoek en de afstamming van een familie.

Inhoud

Etymologie

Het woord genealogie komt uit het Grieks en bestaat uit twee delen:

  • Genea: γενεά betekent letterlijk 'afkomst', 'afstamming'.
  • Logos: λόγος betekent letterlijk 'wetenschap', 'kennis'.

Genealogie is de wetenschap die de afkomst of afstamming bestudeert.

Herkomst van achternamen

Achternamen komen op verschillende manieren tot stand: de naam kan betrekking hebben op de voornaam van een van de ouders, schoonouders of grootouders; dit heet een patroniem. Een voorbeeld is Willem Janszoon, afgekort tot Willem Jans. De achternaam kan verband houden met de aardrijkskundige plek waar men vandaan komt (toponiem), bijvoorbeeld Jan Elsen (van de plaats Elsen), maar ook Piet van de Ven (uit een veengebied) of Van Langendonck (afkomstig van een lange donk). Geografische toenamen bleken vroeger doorgaans op een hogere afkomst te wijzen.

In Vlaanderen, Brabant, Oost-Nederland en Engeland komt een bijzondere vorm van toponiemen voor: herberg- en boerderijnamen. Mensen vernoemden zich naar de boerderij of herberg waarin ze woonden.

Door verschrijvingen van ambtenaren en geestelijken zijn veel achternamen in de loop van de tijd verbasterd. Verbruggen naast Vanbrugge, Van Brugge of Dupont komen voor, zodat het uitzoeken van dergelijke familienamen een hele klus kan zijn. Daarentegen kwam het fenomeen vernoemen vroeger veelvuldig voor, zodat een bepaalde voornaam of een kleine variatie daarop regelmatig weer bij de nakomelingen werd toegepast, wat weer enigszins houvast biedt.

Na de Franse Revolutie, maar nog voor Napoleon Bonaparte, werd bij de Franse wet van 20-25.09.1792 (in onze gewesten van toepassing bij decreet van 17.06.1796) de burgerlijke stand vastgelegd. In Vlaanderen werd met de eerste registers begonnen in hetzelfde jaar 1796. In het hertogdom Brabant en in het graafschap Vlaanderen waren de familienamen in 1500 al bijna overal gestabiliseerd.

Onderzoek

Hoofdvormen

De meeste genealogen kiezen voor een bepaald soort onderzoek. Er zijn vier hoofdvormen te onderscheiden:

Stamreeks 
alle voorouders in mannelijke (patrilineair) of in de vrouwelijke lijn (matrilineair), van heden naar verleden
Kwartierstaat 
alle voorouders in mannelijke en vrouwelijke lijn, van heden naar verleden
Genealogie 
alle nakomelingen in mannelijke lijn
Parenteel 
alle nakomelingen in zowel mannelijke als vrouwelijke lijn

Bovenstaand overzicht laat zien dat van het woord genealogie ook een beperkte betekenis bestaat, namelijk die van een overzicht van alle nakomelingen in mannelijke lijn.

Genealogische bronnen

Om genealogisch onderzoek te kunnen doen zijn historische bronnen van belang. Deze bronnen kunnen bijvoorbeeld zijn:

  • Persoonlijke documenten (trouwboekje, erfenisaangifte);
  • Parochieregisters (doop, huwelijk en begrafenis);
  • Burgerlijke Stand (geboorte, huwelijk en overlijden);
  • Bevolkingsregister;
  • Volkstellingen, kerkelijke en burgerlijke (vanaf de 17e eeuw);
  • Memories van successie;
  • Notariële archieven;
  • Schepengriffies, schepenbankarchieven;
  • Leenboeken (waarin de bezittingen van de leenmannen werd beschreven);
  • Staten van goed (de volledige beschrijving en inventarisatie van het nagelaten bezit van de overledene, zodat de erfenis rechtmatig kon verdeeld worden);
  • Tafels van de Heilige Geest (registers van de hulp aan de armen);
  • Doodsbrieven (vanaf eind 19e eeuw), later ook bidprentjes.

DNA-onderzoek

Om de mogelijke relatie tussen personen te bepalen of te bevestigen kan de onderzoeker momenteel ook de hulp inschakelen van DNA-onderzoek. Het DNA van personen afkomstig van dezelfde voorouders zal meer onderlinge gelijkenis vertonen dan het DNA van niet verwante personen. Het mitochondriaal DNA wordt enkel doorgegeven via de moeder en is dus een bron om de afkomst via maternale weg te onderzoeken. Het Y-chromosoom is DNA dat enkel via paternale weg wordt doorgegeven.

Verwerken van genealogische gegevens

Zodra men genealogische gegevens heeft verzameld door het stellen van vragen aan familieleden, het zoeken naar bewaard gebleven documenten en/of foto's en de verhalen daarachter, het bezoeken van archieven, hetzij fysiek of op internet, moeten deze gegevens overzichtelijk worden gemaakt door middel van een bepaald systeem van ordenen. Hierdoor wordt de samenhang tussen de verschillende namen zichtbaar en wordt gelijkertijd duidelijk waar zich eventueel lacunes bevinden die nader ingevuld kunnen worden. Dit kan natuurlijk door het gebruik van pen en papier, maar het gebruik van een computer heeft ook op genealogisch gebied zijn intrede gedaan. Overigens leent de computer zich bij uitstek voor verwerking van grote aantallen gegevens.

Om het uitwisselen van gegevens welke zijn gemaakt met genealogische software te vereenvoudigen, is een standaard bestandsformaat ontwikkeld, GEDCOM geheten (bestandsextensie: .ged). Er is een ruime keuze aan software, uiteraard in het Engels maar zeker ook in het Nederlands, zowel betaald als gratis, van heel eenvoudig tot zeer complex.

Publiceren van genealogische gegevens

Na het samenstellen van de gegevens volgt vaak de wens de bevindingen te publiceren, hetzij in druk hetzij op internet. Er zijn drukkerijen te vinden die zich specialiseren in kleine uitgaven, waar men familieboeken kan laten drukken. Maar de meest voorkomende vorm van publicatie sinds de opmars van computers en internet is natuurlijk de homepage / website, zowel vanuit een organisatie of archief alsook de persoonlijke homepages. Hieruit vloeide weer de noodzaak tot het maken van overzichtssites, portals en speciale zoekmachines uitsluitend voor het toegankelijk maken van de vele genealogische gegevens.

Bij het publiceren van genealogisch onderzoek moet de onderzoeker zich bewust zijn van informatierechtelijke aspecten, zoals de openbaarheid van gegevens, en de waarborg van de privacy van nog in leven zijnde personen.

Geraadpleegde bronnen

Persoonlijke instellingen
Naamruimten

Varianten
Handelingen
Navigatie
Categorieën
Familiekunde Brussel
Hulpmiddelen